Sonia Bugajska

Southern Gothic (Gotyk Południa) jest nurtem artystycznym w literaturze, muzyce, filmie, teatrze i telewizji, będący odmianą gotycyzmu silnie zakorzenioną w kulturze amerykańskiego Południa. Gotyk Południa charakteryzuje się groteskowymi bohaterami, tak zwanymi „dziwakami”, którzy mierzą się ze swoją przeszłością, swoimi demonami oraz mizerniejącą ojczyzną. Małe miasteczka w Tennessee, Missisipi, Luizjanie czy Georgii, z podupadającymi budynkami, gdzie duchota zlewa się z fanatyzmem religijnym, to powszechne tło dla historii z tego podgatunku. Ważnym czynnikiem w kształtowaniu się nurtu Southern Gothic był „Czarny Czwartek” – 24 października 1929 r. Tego dnia ceny akcji notowanych na Nowojorskiej Giełdzie Papierów Wartościowych gwałtownie spadły, co obecnie uznawane jest za jeden z objawów rozpoczynającego się Wielkiego Kryzysu. Południe, które już od dawna zmagało się z następstwem wojny secesyjnej, poniosło kolejną porażkę. Jego mieszkańcy, potomkowie upadłych rodów plantatorskich, musieli pogodzić się, że lata świetności ich krainy przeminęły.

Pierwsze zapowiedzi tego gatunku pojawiły się w dziełach Edgara Allana Poe, który w swoim opowiadaniu Zagłada domu Usherów używa rozpadającej się rezydencji jako metafory upadku południowej arystokracji. Uznawany za jednego z ojców Southern Gothic jest William Faulkner. Jego opowiadanie Róża dla Emilii prezentuje historię samotnej kobiety, która po śmierci ojca zmaga się niemożnością porzucenie przeszłości i problemami psychicznymi. Również inne powieści wspomnianego autora, takie jak Absalomie, Absalomie czy Wściekłość i wrzask, uchodzą za klasykę gatunku. Flannery O’Connor, katolicka pisarka z Georgii, rozwijała Gotyk Południa w swoich powieściach, które łączą groteskę z tematami religijnymi. Jej najbardziej znane dzieła z tego podgatunku to Mądra krew, Gwałtownicy porywają Królestwo Niebieskie oraz Trudno znaleźć dobrego człowieka. Inni istotni autorzy tego podgatunku to Carson McCullers, Tennessee Williams, Eudora Welty i Truman Capote.

Pisząc o Southern Gothic nie można zapomnieć o afroamerykańskiej stronie tego nurtu, która odegrała znaczącą rolę w jego kształtowaniu. Rasizm, niewolnictwo, plantacje i przemoc to mroczna historia Południa, którego dzieje przedstawiają książki takich autorów jak: Richard Wright, Ralph Ellisonn czy Zora Neale Hurston. Szczególnie znana jest powieść Umiłowana Toni Morrison, która opowiada o kobiecie, której przeszłość wraca pod postacią ducha córki, przypominając, że nie można uwolnić się od traumy niewolnictwa. Powieści bardziej współczesne, które zyskały popularność, to Mały przyjaciel Donny Tart, Ostre przedmioty Gillian Flynn (powstała również znakomita ekranizacja w formie serialu), Diabeł wcielony napisany przez Donalda Ray Pollocka czy Dziecko Boże Cormaca McCarthy’ego.

Podczas lektury wspomnianych utworów warto sięgnąć również po muzykę inspirowaną estetyką Southern Gothic. Jest to podgatunek, który łączy elementy tradycyjnego country, bluesa i folku z mrocznymi motywami. Znanymi artystami są Colter Wall, Johnny Cash, The Handsome Family czy gwiazda Tik Toka Ethel Cain której utwory poruszają tematy religijne, problemy dotyczące przemocy międzypokoleniowej i toksycznej miłości. Za przełomowy uznaje się jej debiutancki album Preacher’s Daughter (2022). Opowiada on o fikcyjnej postaci z Alabamy, córce kaznodziei, która traci kolejnych kochanków i zmaga się z traumą religijną oraz własnym pożądaniem. Zostaje porwana i zmuszona do prostytucji, zaś po próbie ucieczki porywacz odbiera jej życie, dopuszczając się przy tym kanibalizmu.

Jeśli preferujecie jednak filmy, to w nurcie Southern Gothic można znaleźć szereg udanych ekranizacji. Klasyki takie jak Tramwaj zwany pożądaniem reż. Elia Kazan, Magia Batistów reż. Kasi Lemmons czy adaptacje książek Flannery O’Connor są znane i lubiane. Wraz z ponownym wzrostem popularności tego podgatunku, od 2020 roku powstały filmy takie jak adaptacja książki Diabeł Wcielony, reż. Antonio Campos czy wielokrotnie nominowani do tegorocznych Oscarów Grzesznicy, reż. Ryan Coogler (osobiście bardzo polecam). Opowieść skupia się na bliźniakach –  weteranach I wojny światowej, którzy wracają do domu z planem otwarcia własnego klubu muzycznego, finansowanego skradzionymi pieniędzmi. Ich marzenia zderzają się z nadprzyrodzonymi siłami, potęgą muzyki, wampiryzmem i mistycyzmem Hoodoo, co tworzy gotycką opowieść Południa o przeklętym dziedzictwie i odzyskiwaniu kultury.

Podczas gdy tradycyjny neogotyk skupia się na historiach w porzuconych europejskich zamkach, często łączonych z nadprzyrodzonymi siłami, to Gotyk Południa przenosi grozę do codzienności małych miasteczek. Miasteczek, gdzie „potwory” skrywają się za prawdziwymi problemami społecznymi.